12/26/2012

De Morgen – ‘Straks zitten we weer echt in het gevang’

In de gevangenis van Merksplas zaten op kerstavond ruim honderd gevangenen aan een feestelijk gedekte kersttafel. 'We eten altijd alleen op cel. Ik heb al twaalf jaar geen bezoek gehad. Dat wij hier vandaag met jullie aan tafel zitten, en jullie met ons, is veel belangrijker dan ik met woorden kan zeggen.'


Het is allemaal uitstekend geregeld en perfect getimed. Dat moet wel: het gevangeniswezen kan zich geen onverwachte scenario's permitteren. En ook de cipiers willen een rustige kerst. In de penitentiaire instelling van Merksplas zitten meer dan zevenhonderd gedetineerden. Een zevende daarvan krijgt op de avond van 24 december een kerstdiner aangeboden. De selectie van de 'gelukkigen' is door oversten gemaakt. De gedetineerden die naast alle sociale vangnetten vallen en ook op het thuisfront op niemand meer kunnen rekenen, worden door de vrijwilligers van de Gemeenschap van Sant'Egidio getrakteerd. Sant'Egidio is intussen een ouwe rot in het kerstfeest-voor-armen-vak. Op het moment dat in Merksplas de gevangenen zich klaarmaken om aan tafel te gaan, worden de feestelijke tafels in de Carolus Borromeuskerk in Antwerpen alweer aan de kant gezet. En dat zijn slechts twee vredesfronten waaraan deze gemeenschap meewerkt. Sant'Egidio is christelijk van origine maar niet opdringerig in zijn geloof. De vrijwilligers voor Merksplas zijn talrijk. Met meer dan tachtig zijn ze dit jaar, samen in een autobus, naar deze gemeente nabij Hoogstraten gereden. Vorig jaar was het eerste jaar dat de gevangenissen zich voor dit initiatief openstelden, en toen waren ze met de helft. Het doel is om volgend jaar met honderdzestig te zijn. De vrijwilligers zijn van allerhande pluimage. Onderhoudstechnicus en kinderarts. Kostuum en slobberjeans. Man en vrouw. Pubers en bejaarden. Antoon, 86 jaar, is een van hen: "Ik vind het opvallend. In deze maatschappij is het alles 'ik ik ik' wat de klok slaat en op vrijwilligersvlak zie je het tegenovergestelde. Elk jaar dienen zich meer mensen aan die anderen willen helpen. Wie het een keer doet, heeft de smaak te pakken. Het voelt enorm goed om een ander te helpen. Dienstbaarheid verandert je, of je dat nu wilt of niet. Wie hier vanavond weer naar huis gaat, is niet meer dezelfde als toen hij met de bus naar hier reed." Antoon heeft gelijk. Bij Sant'Egidio lopen vandaag al aanvragen binnen om mee te helpen bij de kerstdiners van 2013. Wie hier vandaag helpt, heeft zich daarvoor al in juli of augustus ingeschreven. Dat vrijwilligers vooral rond kerst een opstoot tot menslievendheid krijgen, is iets waar men bij Sant'Egidio niet meewarig over doet: "Alle beetjes helpen. Niets is mooier dan mensen die mensen in nood helpen. Is het één dag in het jaar? Dat is veel beter dan niets."

 

Onwennig

 

De vrijwilligers doen alles. Vanaf het moment dat ze door de veiligheidsdiensten van de gevangenis zijn gecontroleerd en door cipiers naar het juiste paviljoen zijn geleid, schieten ze in actie. Het feest is over vier afzonderlijke, van elkaar gescheiden paviljoens verspreid. Elke groep heeft precies een half uur om de zaal klaar te zetten: tafels en stoelen, tafelkleedjes, wanddecoratie, kleurrijke servetten, frisdrank en menukaarten. Al die spullen hebben ze zelf bij: ook die zijn door de bewaking gecontroleerd. Het diner zelf mag een dik uur duren. De rollen zijn goed verdeeld. "We weten wat we moeten doen. We hebben eerder deze week deelgenomen aan een grote vergaderavond. Ook in de bus volgde een uitvoerige briefing." Om halfzes zetten de gedetineerden zich nog wat onwennig aan de tafel. Ze krijgen allemaal een naamkaartje op hun borst geplakt. "Dag, ik ben Anneleen", zegt een van de vrijwilligsters tegen de mannen die in wit gevangenisuniform bij haar aan tafel komen zitten. Ze schudden de hand. Verlegenheid regeert. Niet alleen omdat de bewoners dat vreemde gezelschap niet gewoon zijn. Ook omdat ze de afgelopen jaren altijd in hun cel aten. Merksplas kent uitsluitend een- en driepersoonscellen. Maar als de kaaskroketten geserveerd worden, begint de stemming los te komen. Sommigen beginnen voorzichtig gesprekken te voeren. Andere gedetineerden steken meteen hun hele verhaal af. "Eindelijk eens iemand tegen wie ik kan klappen. Ik heb in zeven jaar niemand meer van buitenaf gezien of gesproken." Bijna elke gedetineerde die aan dit diner deelneemt, heeft een psychiatrische geschiedenis. En bijna elke gedetineerde is Vlaming, ook dat. Van een taalbarrière is dus geen sprake. Sven: "Ik denk dat je je niet kunt inbeelden wat zo'n avond voor de meesten van ons betekent. Wij zien en spreken jullie niet alleen. Maar jullie zien en spreken ons ook. Alleen door dit soort gelegenheden weten jullie dat wij bestaan en ervaren jullie dat wij ook mensen zijn. Want de gevangenis, de gedetineerden, die worden door de maatschappij verbannen naar een plek waar al de rest, de buitenwereld, ver vandaan gehouden wordt." Opvallend is dat de veelal struise mannen de drie gerechten amper op krijgen. "Driegangenmenu's zijn wij niet meer gewoon. En we willen niet dik worden he. Als we te veel eten, moeten we het er straks weer af fietsen."

 

Organisatie

 

"Volgend jaar komen onze kinderen mee", zegt Christine. Ze is er samen met haar man Ivan voor de eerste keer. "Ik heb een collega op het werk die al twintig jaar vrijwilligster is bij Sant'Egidio en elk jaar spreekt ze er zo ruimhartig over. En elk jaar dacht ik: dat wil ik ook eens doen. Maar het kwam er nooit van. Bovendien moet je op tijd zijn om je in te schrijven." "Meehelpen, dat vergt enige planning en organisatie. Dit jaar is het er dus van gekomen en ik weet nu al dat we volgend jaar opnieuw van de partij zullen zijn. Ook mijn man vindt het een verrijkende ervaring. Niet alleen omdat je met gevangenen spreekt en eens hoort en ziet hoe het er in onze gevangenissen echt aan toegaat. Ook omdat je nederig wordt." "Mijn man, Ivan, heeft een belangrijke functie bij de Antwerpse Waterwerken. Hij is het gewoon de leiding te nemen. Dat is wennen, en ook dat doet een mens deugd: je moet je inpassen in een geheel, je moet je nederig opstellen. We hebben een zoon en een dochter. Allebei twintigers. Wel, die hebben al laten weten dat ze volgend jaar ook meekomen."

 

Cadeautjes

 

Er is nog iets wat de meesten niet gewoon zijn: iedereen krijgt aan het einde van de maaltijd een geschenk. Brief- en tekenpapier, een muts en twee miniflesjes douchezeep. Michel: "Ik heb sinds mijn zesde geen geschenk meer gekregen. Dit is de eerste keer in 26 jaar tijd dat ik een cadeautje krijg. Ik vind dat raar. Ik weet niet zo goed hoe ik me erbij moet voelen. Ik moet ook zeggen dat ik niet weet wat ik met dat briefpapier ga doen. Ik heb niemand om naar te schrijven." "Komaan, niet mopperen, jongen", roept er eentje, "een dag als vandaag komt misschien nooit meer, we moeten er nu van profiteren, subiet zitten we weer echt in het gevang."

 

www.santegidio.be

 

 




Margot Vanderstraeten